Demografia w centrum debat XI Europejskiego Kongresu Samorządów. Podsumowanie

Od ponad dwudziestu lat Związek Dużych Rodzin „Trzy Plus” uczestniczy w debacie publicznej na temat rodziny i demografii w Polsce. Organizacja powstała z inicjatywy rodzin wielodzietnych, które chciały zwrócić uwagę nie tylko na swoją sytuację społeczną, ale także na znacznie szersze wyzwanie stojące przed Polską i Europą – kryzys demograficzny.

W ciągu tych dwóch dekad ZDR Trzy Plus stał się ważnym partnerem w rozmowie o polityce rodzinnej. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych efektów tej współpracy jest Karta Dużej Rodziny – program budowany wspólnie przez państwo, samorządy i przedsiębiorców, który stał się symbolem docenienia rodzin wychowujących większą liczbę dzieci.

Dziś, gdy coraz więcej europejskich krajów mierzy się z problemem starzenia się społeczeństw i spadku liczby urodzeń, doświadczenia organizacji rodzinnych stają się ważnym głosem w dyskusji o przyszłości Europy.

Nieprzypadkowo więc temat demografii wybrzmiał również podczas XI Europejskiego Kongresu Samorządów w Mikołajkach, jednego z najważniejszych wydarzeń poświęconych rozwojowi regionów i politykom publicznym w Europie.

W tegorocznej edycji Kongresu udział wzięło ponad 3 tysiące uczestników – samorządowców, ekspertów, przedstawicieli administracji publicznej, przedsiębiorców i organizacji społecznych z Polski i zagranicy. W ciągu dwóch dni odbyło się ponad 250 debat, paneli i spotkań.

Samorządy na pierwszej linii kryzysu demograficznego

Wyludniające się miasta i wsie, starzejące się społeczeństwa oraz brak zastępowalności pokoleń to wyzwania, które szczególnie wyraźnie widoczne są właśnie na poziomie lokalnym. To samorządy jako pierwsze odczuwają skutki zmian demograficznych – w szkołach z coraz mniejszą liczbą uczniów, w lokalnych gospodarkach, na rynku pracy czy w systemach usług społecznych.

Dlatego w wielu dyskusjach podczas Kongresu powracało pytanie, jak prowadzić politykę rozwoju regionów w sytuacji, gdy liczba mieszkańców wielu miast i gmin systematycznie maleje.

Jedną z najważniejszych debat poświęconych temu tematowi był panel „Katastrofa demograficzna – jak powstrzymać wyludnianie się europejskich miast i wsi?”, moderowany przez Wincentego Pipkę – dyrektora ds. komunikacji Związku Dużych Rodzin „Trzy Plus”.

Panel ZDR: demografia jako wyzwanie dla przyszłości Europy

W dyskusji udział wzięli:

• prof. Boguslavas Gruževskis – dyrektor Litewskiego Centrum Badań Społecznych,

• Piotr Łysoń – dyrektor departamentu w Głównym Urzędzie Statystycznym,

• prof. Mirosław Grewiński – rektor Uniwersytetu Korczaka – Akademii Nauk Stosowanych,

• Korina Bulenda-Nowak – prawniczka i przedstawicielka Związku Dużych Rodzin „Trzy Plus”,

• Yurij Kamelchuk – parlamentarzysta z Ukrainy.

Już na początku panelu padły słowa, które wyznaczyły ton całej debaty.

„Najbardziej hojna polityka rodzinna w Unii Europejskiej… i jedna z najniższych dzietności” – w ten sposób swoje wystąpienie rozpoczął prof. Boguslavas Gruževskis.

Litewski badacz zwrócił uwagę na dramatyczne prognozy demograficzne dla Europy. Według jego analiz Litwa może już w 2026 roku osiągnąć współczynnik dzietności poniżej 1 dziecka na kobietę, podczas gdy dla stabilności demograficznej społeczeństwa potrzebny jest poziom 2,1.

Jeszcze bardziej poruszającym faktem było to, że liczba urodzeń na Litwie w 2024 roku była niższa niż w czasie II wojny światowej.

Czy sama polityka finansowa wystarczy?

W trakcie panelu zwracano uwagę, że wiele państw europejskich posiada dziś rozbudowane systemy świadczeń dla rodzin – urlopy rodzicielskie, zasiłki czy programy wsparcia finansowego. Mimo to dzietność w wielu krajach nadal spada.

„Demografia nie jest tylko kwestią pieniędzy. To przede wszystkim pytanie o kulturę, wartości i sposób myślenia o rodzinie w społeczeństwie” – podkreślił podczas panelu prof. Mirosław Grewiński.

Właśnie w tym kontekście pojawił się przykład Karty Dużej Rodziny – jednego z najbardziej rozpoznawalnych programów wspierających rodziny w Polsce.

Program ten od początku budowany był jako projekt ponad podziałami politycznymi, we współpracy państwa, samorządów i przedsiębiorców.

Jak podkreślano podczas panelu, Karta Dużej Rodziny nie jest jedynie systemem zniżek, ale również ważnym sygnałem społecznym pokazującym, że rodziny wychowujące dzieci mają dla państwa i gospodarki szczególne znaczenie.

„Karta Dużej Rodziny pokazuje, że państwo i gospodarka dostrzegają wartość rodzin wychowujących dzieci. To nie tylko instrument wsparcia – to także znak społecznego uznania dla rodzicielstwa” – mówiła Korina Bulenda-Nowak ze Związku Dużych Rodzin „Trzy Plus”.

Program ten pełni kilka ważnych funkcji:

✔️ daje rodzinom realne wsparcie w codziennych wydatkach,
✔️ buduje partnerstwo między biznesem, samorządem i rodzinami,
✔️ wzmacnia kulturę przyjazną rodzinie,
✔️ przypomina, że rozwój gospodarczy i demografia są ze sobą nierozerwalnie związane.

Rodzina w strategiach rozwoju samorządów

Temat depopulacji pojawił się również w innych debatach Kongresu. W panelu „Jak zatrzymać mieszkańców? Nowe strategie samorządów wobec depopulacji” udział wzięła także Anita Marczułajtis-Łodzińska – rzecznik Związku Dużych Rodzin „Trzy Plus”.

W trakcie dyskusji wyraźnie wybrzmiało, że sama infrastruktura czy miejsca pracy nie wystarczą, aby zatrzymać mieszkańców w regionach.

✔️ sama infrastruktura nie zatrzyma mieszkańców,
✔️ sama praca to za mało,
✔️ rodzina musi znaleźć się w centrum lokalnych strategii rozwoju.

Młodzi ludzie, podejmując decyzję o miejscu życia, coraz częściej zwracają uwagę nie tylko na rynek pracy, ale także na jakość życia, dostępność usług publicznych, edukację dla dzieci oraz klimat przyjazny rodzinie.

XI Europejski Kongres Samorządów – najważniejsze wydarzenia

Poza tematami społecznymi Kongres był także miejscem szerokiej dyskusji o bezpieczeństwie, gospodarce i rozwoju regionów. W wielu panelach omawiano aktualną sytuację międzynarodową oraz jej wpływ na stabilność gospodarczą i energetyczną Europy.

W wydarzeniu uczestniczył również Prezydent RP Karol Nawrocki, który zapowiedział powołanie Rady Samorządu Terytorialnego przy Prezydencie RP – forum współpracy między państwem a samorządami.

Wieczorem podczas Gali XI Europejskiego Kongresu Samorządów wręczono nagrody Samorządowiec Roku 2025, których patronem został Jerzy Buzek.

Rodzina jako fundament przyszłości

XI Europejski Kongres Samorządów pokazał wyraźnie, że demografia przestaje być jedynie tematem akademickich analiz. Coraz częściej staje się jednym z najważniejszych pytań o przyszłość Europy.

Dla Związku Dużych Rodzin „Trzy Plus” wnioski z tej debaty są szczególnie ważne. Od początku swojej działalności organizacja podkreśla, że demografia to nie tylko liczby i statystyki – to przede wszystkim ludzie i rodziny, które budują przyszłość społeczeństw.

Jedno z najważniejszych zdań, które wybrzmiało podczas Kongresu, można streścić bardzo prosto:

bez silnych rodzin nie będzie silnych samorządów.

A bez odważnej i długofalowej polityki demograficznej trudno będzie zatrzymać proces wyludniania się wielu europejskich regionów.