Wyższa matematyka rodzinna. Czy transfery finansowe wystarczą, by odmienić demografię?

Ile kosztuje decyzja o dziecku? A ile jest warta dla państwa rodzina, która wychowuje troje, czworo czy pięcioro przyszłych obywateli? I czy demografię naprawdę można odmienić wyłącznie za pomocą transferów finansowych?

To pytania znacznie trudniejsze niż proste dodawanie i odejmowanie w domowym czy państwowym budżecie. To – jak mówił wiceprezes Związku Dużych Rodzin „Trzy Plus” Łukasz Wojdak – swoista wyższa matematyka rodzinna.

4 września w Pałacu Prezydenckim odbyła się konferencja „Wokół rozwiązań podatkowych dla rodzin”, której punktem wyjścia była prezydencka inicjatywa „PIT Zero. Rodzina na plus”. Projekt zakłada m.in. PIT–0 dla rodziców wychowujących dwoje i więcej dzieci oraz podwyższenie drugiego progu podatkowego do 140 tys. zł. Sama Kancelaria Prezydenta określiła wydatki na demografię i rozwój rodzin jako inwestycję w przyszłość państwa.

W dyskusji uczestniczył również Związek Dużych Rodzin „Trzy Plus”, który od lat zwraca uwagę, że system podatkowy powinien dostrzegać nie tylko dochód podatnika, ale również liczbę osób, które z tego dochodu rzeczywiście żyją.

Bo właśnie tutaj zaczyna się wyższa matematyka rodzinna.

Dwa takie same dochody nie zawsze oznaczają taką samą sytuację

100 tysięcy złotych rocznego dochodu osoby samotnej i 100 tysięcy złotych dochodu rodziny utrzymującej kilkoro dzieci to w tabeli podatkowej ta sama liczba.

W życiu – dwie zupełnie różne sytuacje.

Dlatego od lat jednym z postulatów ZDR 3+ jest takie konstruowanie podatków, by uwzględniały realną sytuację rodziny oraz liczbę osób pozostających na utrzymaniu rodziców. Temu służyć może m.in. dyskusja o ilorazie podatkowym czy innych mechanizmach rodzinnego rozliczania dochodu.

Nie chodzi o przywilej.

Chodzi o zauważenie faktu, że rodzice ponoszą dziś koszty wychowania dzieci, które za kilkanaście czy kilkadziesiąt lat będą pracować, płacić podatki, finansować system emerytalny i tworzyć kolejne pokolenie.

Dlatego dzieci nie mogą być w polityce państwa traktowane wyłącznie jako prywatna decyzja i prywatny koszt rodziców.

Czy pieniądze wystarczą?

Nie sposób prowadzić poważnej polityki rodzinnej bez pieniędzy.

Ulgi podatkowe, świadczenia, dostępne mieszkania, bezpieczeństwo ekonomiczne czy odpowiednia zdolność kredytowa rodzin mają znaczenie. Decyzja o kolejnym dziecku jest znacznie trudniejsza, gdy oznacza konieczność zmiany mieszkania, samochodu, reorganizacji pracy i poniesienia kolejnych stałych kosztów.

Ale transfer finansowy nie zmieni demografii sam.

Można zwiększyć świadczenie o kilkaset złotych, a jednocześnie tworzyć system, w którym rodzic po powrocie z urlopu rodzicielskiego boi się o swoją pozycję zawodową. Można wprowadzić ulgę podatkową, a równocześnie pozwalać, by rodzina z trojgiem dzieci była przez bank traktowana przede wszystkim jako klient obciążony większym „ryzykiem”. Można mówić o potrzebie dzieci, a jednocześnie organizować świat pracy, usług i przestrzeni publicznej tak, jakby naturalnym modelem społecznym był człowiek bez zobowiązań rodzinnych.

Demografia zaczyna się więc znacznie wcześniej niż przy formularzu PIT.

Zaczyna się od odpowiedzi na pytanie, czy młodzi ludzie patrząc w przyszłość widzą rodzinę jako wartość i realną możliwość, czy jako projekt obciążony szeregiem ekonomicznych i zawodowych kar.

Potrzebujemy zmiany kulturowej

Podczas swojego wystąpienia Łukasz Wojdak zwracał uwagę właśnie na szerszy wymiar polityki rodzinnej.

Związek Dużych Rodzin „Trzy Plus” od dawna postuluje family mainstreaming – patrzenie na decyzje państwa, samorządów, biznesu czy instytucji także przez pryzmat ich wpływu na rodzinę.

Przy każdym ważnym rozwiązaniu warto zadać proste pytanie:

Co ta decyzja oznacza dla rodziny wychowującej dzieci?

Dla podatków. Dla prawa pracy. Dla systemu emerytalnego. Dla mieszkalnictwa. Dla transportu. Dla edukacji. Dla polityki zdrowotnej.

Ale również dla kultury i języka, którym posługujemy się na co dzień.

Potrzebujemy świata, w którym rodzina jest obecna nie tylko w kampaniach społecznych kierowanych do rodziców. Także w reklamach banków, samochodów, mieszkań, usług czy nowych technologii. W którym wielodzietność nie jest przedstawiana jako egzotyka, poświęcenie albo problem logistyczny, ale jako jedna z normalnych dróg życiowych.

Potrzebujemy po prostu mody na rodzinę.

Nie mody rozumianej jako chwilowy trend, lecz kultury, która komunikuje młodym ludziom: można mieć rodzinę, dzieci, pracę, aspiracje i rozwój. Państwo oraz otoczenie społeczne nie będą wam tego utrudniać.

Państwo powinno zacząć liczyć inaczej

Do tej samej filozofii należą inne postulaty ZDR 3+.

Emerytura rodzicielska wynika z przekonania, że wychowanie dzieci ma nie tylko wartość prywatną, lecz również społeczną i ekonomiczną. Rodzic, który przez lata ogranicza swoją aktywność zawodową, wychowując kilkoro dzieci, nie powinien na starość ponosić za tę decyzję dodatkowej ekonomicznej kary.

Polityka mieszkaniowa powinna dostrzegać, że wraz z pojawieniem się kolejnych dzieci rodzina potrzebuje większej przestrzeni, a nie mniejszej dostępności kredytu.

Prawo pracy powinno umożliwiać łączenie rodzicielstwa z aktywnością zawodową, zamiast stawiać pracownika przed wyborem: rodzina albo kariera.

A ocena skutków nowych ustaw powinna uwzględniać ich wpływ na rodzinę równie naturalnie, jak dziś analizujemy skutki gospodarcze czy finansowe.

To właśnie jest prawdziwa wyższa matematyka rodzinna.

Nie tylko pytanie: ile państwo wyda?

Także: ile zyska, jeżeli stworzy warunki, w których ludzie będą chcieli zakładać rodziny i mieć dzieci?

Demografia potrzebuje czegoś więcej niż jednego programu

Konferencja w Pałacu Prezydenckim była ważna także dlatego, że rozmowa o podatkach prowadzi w istocie do znacznie szerszego pytania o model państwa. Oficjalnym tematem debaty był m.in. wpływ systemu podatkowego na dzietność oraz możliwe kierunki zmian polityki podatkowej.

Z perspektywy Związku Dużych Rodzin „Trzy Plus” odpowiedź nie powinna jednak sprowadzać się do wyboru: transfery finansowe czy zmiana kulturowa.

Potrzebujemy jednego i drugiego.

Rodzina potrzebuje realnego bezpieczeństwa ekonomicznego. Ale potrzebuje również poczucia, że państwo, rynek pracy i otoczenie społeczne są po jej stronie.

Polityka demograficzna nie może być kolejną akcją na kilka lat ani reakcją na następny niepokojący wykres dzietności. Powinna być konsekwentną polityką państwa prowadzoną ponad kadencjami i politycznymi podziałami.

Bo rodzina nie jest kosztem polityki społecznej.

Rodzina jest miejscem, w którym zaczyna się przyszłość państwa.